Bu zamin ikki yarim ming yildan ortiq vaqt davomida uzluksiz obod boʻlgan, talashilgan va qayta qurilgan. Yevrosiyodagi deyarli har bir yirik saltanat shu yerdan oʻtgan — va koʻpchiligi ortidan iz qoldirgan.
Tarixdan avvalgi davr
1938-yilda arxeolog Aleksey Okladnikov Boysun togʻlaridagi Teshiktosh gʻoridan sakkiz-oʻn bir yoshli neandertal bolaning taxminan 70 ming yillik bosh suyagini topdi.
Oradan juda koʻp vaqt oʻtib, miloddan avvalgi I ming yillikda hozirgi Qozogʻistonning shimoliy dashtlaridan eroniy tilli koʻchmanchilar kirib keldi. Ular Markaziy Osiyo daryolari boʻyida oʻtroqlashib, keng sugʻorish tarmoqlarini qazidi, Buxoro va Samarqand kabi shaharlarni barpo etdi. Xitoy bilan Yevropa oʻrtasidagi yoʻlda joylashgan bu shaharlar nihoyatda boyib, boshqaruv va madaniyat markazlariga aylandi.
Ilk tarix va Buyuk Ipak yoʻli
Miloddan avvalgi V asrga kelib mintaqada Baqtriya, Soʻgʻd va toxar davlatlari hukmron edi. Xitoy Gʻarb bilan ipak savdosini rivojlantira boshlagach, Markaziy Osiyoning eroniy shaharlari bundan foydalanib, tijorat markazlariga aylandi. Movarounnahr — arablar istilosidan keyin shunday atala boshlagan Transoksiana — boʻylab yoyilgan zich shaharlar tarmogʻi tufayli soʻgʻd vositachilari bu savdogarlarning eng boylariga aylandi. Keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli deb nom olgan yoʻldagi savdo sharofati bilan Buxoro va Samarqand boyidi, Movarounnahr esa ayrim davrlarda qadimgi fors olamining eng nufuzli viloyatlaridan biri boʻldi.
Iskandar Zulqarnayn mintaqani miloddan avvalgi 328-yilda bosib olib, uni qisqa muddat Makedoniya saltanatiga qoʻshdi. Bu yurtning boyligi shimoliy dashtlar va Xitoydan keladigan bosqinchilarni doimo oʻziga tortardi. Soʻgʻd davlatlari qoʻshnilari bilan koʻp urushlar olib bordi, Eron va Xitoy esa mintaqa uchun tez-tez toʻqnashdi. Ayniqsa xitoyliklar Fargʻona vodiysining mashhur “samoviy otlari”ni qoʻlga kiritishni istar, hatto ular uchun miloddan avvalgi 104-yilda Dayuanga — Fargʻonani ular shunday atagan — qarshi urush ham ochgan edi.
Ayni asrlarda mintaqa ilmiy va diniy hayotning muhim markazi boʻlgan. Milodiy dastlabki asrlargacha zardushtiylik ustun din boʻlib qoldi, biroq buddizm, moniylik va xristianlik ham koʻplab tarafdorlarni jalb etdi.
Mintaqada buddizm
Buddizm izlari butun Markaziy Osiyo boʻylab topilgan; buddaviy yodgorliklarning koʻpi qadimgi Baqtriyaning shimoliy poytaxti boʻlgan Termiz atrofida jamlangan. Keyinchalik Xitoy va Yaponiyaga yetib borgan buddaviy madaniyatning asosiy manbai miloddan avvalgi I asrdan milodiy IV asrgacha gullagan Gandxaraning — bugungi Pokiston shimoli va Afgʻonistonning — yunon-buddaviy sanʼati edi.
U yerdan bu din savdo yoʻllari orqali Parfiya va Baqtriyaga, soʻngra bugungi Oʻzbekistonning qoq markazidagi Soʻgʻdiyonaga yetib keldi. VII asrda u shimolga — janubiy Qozogʻiston va shimoliy Qirgʻizistonga tarqaldi. Termiz yaqinidagi Qoratepa va Fayoztepa monastirlari oʻz stupa va haykallari bilan oʻsha davrning eng yaxshi saqlangan guvohlaridandir.
Turk xoqonligi
563–567-yillarda hozirgi Oʻzbekiston hududi Turk xoqonligi tarkibiga kirdi. 630 va 658-yillarda Sharqiy va Gʻarbiy Turk xoqonliklari Xitoyning Tan sulolasi tomonidan tor-mor etildi.
Gʻarbiy Turk xoqonligi davrida (603–658) turklarning Soʻgʻddagi siyosiy taʼsiri kuchaydi. Turklar vohalarda oʻtroqlashdi, qadimgi turk yozuvini rivojlantirdi, Buxoro, Choch (Toshkent) va Fargʻonaning ayrim hukmdorlari oʻz tangalarini zarb qildi. Buxoro turklarining bir qismi xristianlikni, boshqalari buddizm yoki zardushtiylikni qabul qildi, biroq aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlariga sodiq qoldi — osmon xudosi Tangriga, ona maʼbuda Umayga, yer-suv ruhi Yer-subga va yer osti olamining hukmdori Erklikka sigʻindi.
Ilk islom davri
VIII asrda nihoyasiga yetgan arablarning Markaziy Osiyoni zabt etishi bugungacha ustun boʻlib kelayotgan dinni olib keldi. Arab qoʻshinlari Movarounnahrga ilk bor VII asr oʻrtalarida kirdi. Tarqoq va kuchli yetakchiga ega boʻlmagan soʻgʻdlar hamda boshqa eroniy xalqlar sarkarda Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi qoʻshinlarga uzoq bardosh bera olmadi. Islom asta-sekin yoyildi, mintaqaning islom olamiga mansubligi esa 751-yili Talas jangida arablarning Xitoy qoʻshini ustidan qozongan gʻalabasi bilan uzil-kesil hal boʻldi.
Arablarning bevosita hukmronligi nisbatan qisqa davom etdi va Markaziy Osiyo madaniyat va savdo markazi sifatida eroniy qiyofasini katta darajada saqlab qoldi. VIII–IX asrlarda, Abbosiylar xalifaligining eng qudratli pallasida, Movarounnahr haqiqiy oltin davrni boshidan kechirdi. Buxoro Bagʻdod, Qohira va Qurtuba bilan bellashadigan, musulmon olamidagi ilm, madaniyat va sanʼatning yetakchi markazlaridan biriga aylandi. Islom tarixidagi eng buyuk allomalarning bir qanchasi — al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Xorazmiy, Beruniy va Ibn Sino — aynan shu zamindan chiqqan; Umar Xayyom ham bir muddat Samarqand va Buxoroda ijod qilgan.
Abbosiylar xalifaligi zaiflashgach, hokimiyatni mahalliy eroniy sulolalar egalladi. Somoniylar davrida Movarounnahrning boy fors-islom madaniyati gullab-yashnashda davom etdi, adabiyot va davlat ishlarining asosiy tili esa fors tili boʻlib qoldi.
Gʻaznaviylar, Qoraxoniylar va keyingi sulolalar
VI asrdan boshlab turkiy koʻchmanchilar shimoliy dashtlardan Markaziy Osiyoga kirib kelishda davom etdi, ularning koʻpchiligi Somoniylar qoʻshinida askar boʻlib xizmat qildi. X asr oxirida Somoniylar hokimiyati zaiflashgach, shu turkiy lashkarboshilarning ayrimlari hokimiyatga kelib, oʻz davlatlariga asos soldi.
Ilk yirik turkiy davlat X asr oxirida tashkil topgan Gʻaznaviylar saltanati edi. Tez orada Qoraxoniylar maydonga chiqdi: ular 999-yilda Buxoroni egallab, keyingi ikki asr davomida Movarounnahrni boshqardi, Samarqand esa ularning gʻarbiy davlatining poytaxti boʻldi. Keyinroq saljuqiylar Gʻaznaviylarni ham, Qoraxoniylarni ham yengib, Qoraxoniylarni oʻzlariga tobe qilib oldi.
XII asr oxirida Xorazmdan chiqqan turkiy sulola — Xorazmshohlar — Xorazm, Movarounnahr va Eronning katta qismini birlashtirdi. Qutbiddin Muhammad va Muhammad II kabi hukmdorlar davrida mintaqa farovon boʻlib qoldi va oʻzining fors-islom qiyofasini saqlab qoldi.
Moʻgʻul bosqini va Temuriylar davri
1219–1221-yillarda Chingizxonning moʻgʻul qoʻshinlari mintaqaga bostirib kirib, uni vayron qildi. Buxoro, Samarqand va Urganch talon-toroj etildi, koʻplab eroniy tilli jamoalar oʻz yurtlaridan quvildi.
Oradan bir yarim asr oʻtib, Amir Temur davrida Movarounnahr oʻzining soʻnggi buyuk madaniy yuksalishini — markazi Samarqand boʻlgan Temuriylar Uygʻonishini boshidan kechirdi. Temur va uning vorislari shaharning bugungi qiyofasini belgilab turgan obidalarni bunyod etdi, nabirasi Ulugʻbek esa Samarqandni astronomiya poytaxtiga aylantirdi. 1405-yilda Temur vafot etgach, uning davlati asta-sekin parchalanib ketdi va 1510-yilga kelib Shayboniylar boshchiligidagi oʻzbek qabilalari butun Movarounnahrni egalladi.
Xonliklar, mustamlaka, respublika
XVIII asrga kelib mintaqa uchta raqib davlatga boʻlingan edi: Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qoʻqon xonligi. Rossiya imperiyasi ularni birma-bir egalladi — 1865-yilda Toshkent, 1868-yilda Samarqand, 1873-yilda Xiva, 1876-yilda Qoʻqon qoʻshib olindi — va butun oʻlkani Turkiston sifatida boshqardi. Oziq-ovqat ekinlarining katta qismi oʻrnini paxta egalladi; bu qarorning oqibatlari bir asr oʻtib Orol dengiziga yetib bordi. 1924-yilda sovet chegara islohoti Oʻzbekiston SSRni tashkil etdi — bugungi mamlakat qiyofasiga yaqin shaklda. Mustaqillik 1991-yil 31-avgustda eʼlon qilingan va har yili 1-sentyabrda nishonlanadi.
