Meʼmorchilik va shaharlar

Oʻzbekiston meʼmorchiligi qadimiy anʼanaviy uslubni ogʻir iqlimga moslashgan ixtirochona yechimlar bilan uygʻunlashtiradi. Uning yirik markazlari — Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Termiz va Qoʻqon; bu shaharlarda saroylar, maqbaralar, masjid va minoralar asrlar davomida qad rostlab turibdi. Rang-barang koshinlar, diniy bitiklar va mavhum geometrik naqshlar uning oʻziga xos belgisidir.

Surxondaryo, Toshkent, Samarqand, Fargʻona va Navoiy viloyatlarida tosh va bronza davri manzilgohlarining qoldiqlari topilgan. Oʻrta asrlarda Buyuk Ipak yoʻlining markaziy boʻgʻini sifatida mintaqa meʼmorchiligi gullab-yashnadi; XIV–XV asrlardagi Temuriylar davri va XVI asrdagi Shayboniylar davri butun islom meʼmorchiligiga munosib hissa qoʻshdi. Bugun oʻzbek meʼmorchiligi ana shu meros bilan zamonaviy dizayn oʻrtasida muvozanat izlaydi.

Koʻk ranglar kobalt va mis oksidlarining qalay sirida pishirilishidan hosil boʻladi. Ustalar eng nozik joylarda kesma mozaikadan foydalangan — ganchga oʻrnatilgan minglab alohida qirqilgan boʻlaklardan; keng maydonlar uchun esa arzonroq boʻyalgan majolika koshin ishlatilgan. Ichkarida oʻyma ganch va muqarnas gumbazlari yorugʻlikni asalari uyasidek boʻlaklarga ajratadi. Samarqand Registoni bu sanʼatning uch asrini birdaniga koʻrsatadi: Ulugʻbek madrasasi (1417–20), mashhur yoʻlbarslari bilan Sherdor (1619–36) va oltin shiftli Tillakori (1646–60).

1966-yilgi zilziladan soʻng Toshkent mahalliy anʼanalardan ilhom olgan dadil modernistik uslubda qayta qurildi: ganch oʻymakorligini eslatuvchi quyoshdan himoya panjaralari, gumbazlar, mozaikalar va hovlilar shular jumlasidandir. Chorsu bozori gumbazidan “Kosmonavtlar” metro bekatigacha boʻlgan oʻnta bino va majmua 2026-yilda “Toshkent modernizmi” nomi bilan birgalikda YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi.