Jadidlar
Jamiyatni maktab va gazeta bilan isloh qilmoqchi boʻlgan avlod
Jadid — «yangi» degani, «usuli jadid», yaʼni yangi taʼlim usuli iborasining qisqarganidir. Bu bolalar oʻqishni qanday oʻrganishi haqidagi bahsdan boshlanib, Markaziy Osiyoning yangi tarixidagi eng taʼsirli maʼrifiy harakatga aylandi.
Rangli Samarqand, 1911-yil atrofi
“Yangi” — harakatning tugʻilishi
Jadidchilik XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Turkiston, Qrim, Kavkaz va Tatariston ziyolilari orasida paydo boʻlgan taraqqiyparvar harakat edi. “Jadid” soʻzi “yangi” degan maʼnoni anglatadi. U 1880-yillarda Ismoil Gasprinskiy rahbarligida qrim-tatarlar orasida boshlanib, 1890-yillarda Markaziy Osiyoga yoyildi.
Maktab, gazeta, teatr
Dastlab jadidlar maʼrifat va madaniyatga eʼtibor qaratdi. Ular zamonaviy maktablar, dunyoviy fanlarni oʻrganish, turkiy tillar va adabiyotni rivojlantirish hamda xotin-qizlarga koʻproq tenglik berishni talab qildi. Yangi usul maktablarini ochdi, gazeta va jurnallar chiqardi, teatr truppalari tuzdi, yoshlarni chet elga oʻqishga yubordi. Ularning maqsadi xalqni oʻrta asrlar qoloqligidan qutqarib, taraqqiyotga tayyorlash edi.
Islohotdan muxtoriyatgacha
Keyinchalik harakat siyosiy tus oldi. Jadidlar mustamlaka tuzumiga qarshi chiqdi, Turkiston uchun muxtoriyat talab qildi, baʼzilari esa demokratik respublika gʻoyasini qoʻllab-quvvatladi. Ular uch asosiy hududda faoliyat yuritdi: Turkiston oʻlkasi, Buxoro amirligi va Xiva xonligi. Oʻsha davrning koʻplab yetakchi yozuvchi, shoir va jamoat arboblari — jumladan Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat va Choʻlpon — shu harakat safida edi.
Qatagʻon va qayta tiklanish
Sovet davrida jadidchilik “burjua-millatchi” harakat sifatida qoralandi, uning vakillari qatagʻon qilindi; yetakchilarining aksariyati 1937–38-yillarda otib tashlandi. Faqat SSSR parchalangandan keyingina ularning nomlari va merosi qayta tiklandi. Bugun jadidchilik Markaziy Osiyo xalqlari milliy uygʻonishining markaziy sahifasi sifatida eʼtirof etiladi.
Eng muhimi
- Usuli jadid maktablarida savod tovush usulida oʻrgatilgan — bola alifboni yillar emas, haftalar ichida oʻzlashtirgan
- Behbudiyning «Padarkush» (1911) asari ilk oʻzbek dramasi hisoblanadi
- Abdulla Qodiriyning «Oʻtkan kunlar» (1925–26) romani ilk oʻzbek romani boʻlib, hamon keng oʻqiladi
- Yetakchi jadidlarning aksariyati 1938-yilda qatl etilgan; barchasi 1991-yildan keyin oqlangan
Bu mavzuga aloqador insonlar
Mahmudxoʻja Behbudiy
1875 – 1919
Turkiston jadidchiligining otasi
1875-yilda Samarqand yaqinida ulamolar oilasida tugʻilgan Behbudiy anʼanaviy taʼlim olib, muftiy boʻldi. 1899–1900-yillarda Istanbul, Qohira va Hijozga qilgan safarlari unga Turkistondan tashqaridagi musulmon dunyosi qanchalik oldinga ketganini koʻrsatdi va u yurtida taʼlimni yangilash niyatida qaytdi. U usuli jadid maktablarini ochdi, gazetalar va «Oyna» jurnalini nashr etdi, birinchi zamonaviy oʻzbek dramasi «Padarkush»ni yozdi. 1919-yilda Buxoro amiri odamlari tomonidan qoʻlga olinib, Qarshida qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Mahmudxoʻja Behbudiy
Munavvar Qori Abdurashidxonov
1878 – 1931
Toshkentdagi usuli jadid maktablari asoschisi
1878-yilda Toshkentda muallimlar sulolasida tugʻilgan Munavvar Qori Toshkent va Buxoroda tahsil olib, butun Turkistonda zamonaviy taʼlimning bosh meʼmoriga aylandi. U 1901-yilda Toshkentdagi dastlabki usuli jadid maktablaridan birini ochdi, unga kerakli darsliklarni yozdi va bir necha gazetaga asos soldi — ular birgalikda avval mavjud boʻlmagan milliy matbuotni yaratdi. 1917-yildan keyin ham rasmiy lavozimlarda ishlagan holda taʼlim islohotini davom ettirdi. 1929-yilda hibsga olinib, 1931-yilda Moskvada qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Munavvar Qori Abdurashidxonov
Abdurauf Fitrat
1886 – 1938
Mutafakkir, adib va siyosat arbobi
Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoroda tugʻilgan. Mahalliy madrasalarda tahsil olgach, 1909–1913-yillarni Istanbulda oʻtkazdi va aynan shu yerda islohotchi qarashlari yetuk shaklga keldi. Qaytib, harakatning eng keskin munozaralarini yozdi: Buxoro tanazzuli begonalarning emas, Buxoroning oʻz aybi, degan daʼvo unga har tarafdan dushman orttirdi. U yetakchi yosh buxorolik boʻldi, Buxoro Xalq Sovet Respublikasida vazirliklarni boshqardi, keyin adabiyot, tilshunoslik va musiqa ilmiga burildi. 1938-yilgi qatagʻonda qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Abdurauf Fitrat
Abdulla Avloniy
1878 – 1934
Zamonaviy oʻzbek pedagogikasi asoschisi
Abdulla Avloniy 1878-yilda Toshkentda tugʻilgan. Ogʻir bolalikka qaramay tirishqoqlik bilan oʻqib, yetakchi muallim va adibga aylandi. U usuli jadid maktablarini ochdi, «Birinchi muallim» va «Turkiy Guliston yoxud axloq» darsliklarini yozdi, gazetalarga asos soldi. Shuningdek, dastlabki oʻzbek teatr truppalaridan birini tashkil etdi va jaholat hamda zararli urf-odatlarga qarshi pyesalar yozdi. 1920-yillar davomida taʼlim ishini davom ettirdi va 1934-yilda Toshkentda vafot etdi — oʻz avlodidan tabiiy ajal bilan olamdan oʻtgan kam sonlilardan biri.
Toʻliq maʼlumot — Abdulla Avloniy
Choʻlpon
1897 – 1938
Zamonaviy oʻzbek sheʼriyatining ovozi
Choʻlpon — taxallus «tong yulduzi» maʼnosini beradi — asli Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Yunusov, 1897-yilda Andijonda tugʻilgan. Anʼanaviy va rus-tuzem maktablarida oʻqib, oʻsmirligidayoq sheʼr va publitsistika chop eta boshladi. U oʻzbek lirikasini mumtoz qoliplardan chiqarib, aniq zamonaviy koʻrinishga oldi: sodda, shaxsiy ovozda sogʻinch va yurt ahvoli haqida yozdi. «Uygʻonish», «Buloqlar» va «Tong sirlari» toʻplamlari zamonaviy oʻzbek sheʼriyatini shakllantirdi; u «Kecha va kunduz» romanini yozdi va Shekspirni tarjima qildi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Choʻlpon
Abdulla Qodiriy
1894 – 1938
Zamonaviy oʻzbek romani asoschisi
Abdulla Qodiriy 1894-yilda Toshkentda tugʻilgan. Anʼanaviy va rus-tuzem maktablarida oʻqib, yozuvchilikka toʻliq oʻtgunga qadar mirzalik qildi. U oʻzbek tilida mavjud boʻlmagan janrni oldi va uni birinchi urinishdayoq ishlatib yubordi: 1922-yildan boʻlib bosilgan «Oʻtgan kunlar» birinchi yirik oʻzbek romani boʻldi, ketidan «Mehrobdan chayon» keldi. U koʻplab hajviy asarlar ham yozdi; ularning aksari aynan yangi davlat yetishtirayotgan amaldorlarga qaratilgan edi. 1937-yil oxirida hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Abdulla Qodiriy
Isʼhoqxon Ibrat
1862 – 1937
Fargʻona vodiysining noshiri
1862-yilda Namangan yaqinidagi Toʻraqoʻrgʻonda tugʻilgan Ibrat Qoʻqonda tahsil olib, oʻz davri uchun gʻayrioddiy darajada koʻp sayohat qildi — Arabiston, Hindiston va Xitoy orqali — yoʻlda bir necha til oʻrgandi. Qaytib usuli jadid maktabini ochdi va 1900-yillar boshida Fargʻona vodiysidagi ilk bosmaxonalardan biri — «Matbaai Ishoqiya»ga asos soldi. Til, tarix va madaniyat haqida asarlar, jumladan olti tilli lugʻat yozdi hamda qozi vazifasini bajardi. Qatagʻon yillarida hibsga olinib, 1937-yilda vafot etdi.
Toʻliq maʼlumot — Isʼhoqxon Ibrat
Sadriddin Ayniy
1878 – 1954
Ikki adabiyotni bogʻlagan yozuvchi
Sadriddin Ayniy 1878-yilda Buxoro yaqinidagi qishloqda tugʻilgan. Yoshligida yetim qolib, shahar madrasalarida oʻqidi va jadidchilikka qoʻshildi; buning evaziga 1917-yilda amir buyrugʻi bilan omma oldida kaltaklandi. U tojik va oʻzbek tillarida yozdi hamda har ikki adabiyotda yirik siymoga aylandi. «Doxunda», «Gʻulomlar» va «Sudxoʻrning oʻlimi» romanlari hamda koʻp jildli xotiralari klassikaga aylangan. Oʻz avlodining koʻpchiligidan farqli oʻlaroq qatagʻondan omon qoldi, keyinchalik Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti boʻldi va 1954-yilda vafot etdi.
Toʻliq maʼlumot — Sadriddin Ayniy
Fayzulla Xoʻjayev
1896 – 1938
Yosh buxoroliklar yetakchisi
Fayzulla Xoʻjayev 1896-yilda Buxoroda badavlat savdogar oilasida tugʻilgan. Oʻsmirligida Moskvada oʻqib, islohot gʻoyasiga sodiq holda qaytdi, yosh buxoroliklar orasida yetakchiga aylandi va oila mablagʻini maktablar hamda siyosiy ish uchun sarfladi. 1920-yilda amirlik agʻdarilgach, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatini boshqardi, 1925–1937-yillarda esa Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Kengashi raisi boʻldi. 1937-yilda hibsga olinib, 1938-yilgi Moskva koʻrgazmali sudida ayblanib qatl etildi.
Toʻliq maʼlumot — Fayzulla Xoʻjayev
Hamza Hakimzoda Niyoziy
1889 – 1929
Zamonaviy oʻzbek musiqali teatri asoschisi
Hamza 1889-yilda Qoʻqonda tabiblar oilasida tugʻilgan. Anʼanaviy maktab va madrasalarda oʻqib, keyin jadidchilikka qoʻshildi; Toshkent, Qoʻqon va Margʻilonda usuli jadid maktablarini ochdi va ular uchun darsliklar yozdi. Sheʼr, pyesa va qoʻshiqlar yaratdi; zamonaviy oʻzbek dramasi va musiqali teatri asoschilaridan biri hisoblanadi. Ijodi qatʼiy ravishda maʼrifat, ijtimoiy adolat va ayol maqomi uchun kurashdi. 1926-yilda Oʻzbekiston xalq yozuvchisi unvonini oldi, 1929-yilda Shohimardonda halok boʻldi.
Toʻliq maʼlumot — Hamza Hakimzoda Niyoziy
Siddiqiy-Ajziy
1864 – 1927
Samarqand atrofidan chiqqan jadid shoir va muallim; yangi usul maktabini boshqargan va oʻquvchilarini ilm va islohotga chorlovchi sheʼrlar yozgan.
Toʻliq maʼlumot — Siddiqiy-Ajziy
Hoji Muin
1883 – 1942
Samarqandlik jadid, Behbudiyning yaqin safdoshi; islohotchi matbuot uchun pyesalar va maqolalar yozgan, yangi usul maktablarida dars bergan. Stalin qatagʻoni qurboni boʻlgan.
Toʻliq maʼlumot — Hoji Muin
Ashurali Zohiriy
1885 – 1937
Qoʻqonlik jadid maʼrifatparvar va jurnalist; maktab darsliklari hamda oʻzbek tiliga oid tadqiqotlar yozgan. 1937-yilgi qatagʻon qurboni boʻlgan.
Toʻliq maʼlumot — Ashurali Zohiriy
Tavallo
1883 – 1937
Toshkentlik jadid shoir; «Ravnaq ul-Islom» (1916) toʻplamidagi sheʼrlarida maʼrifat, birlik va taraqqiyotga daʼvat etgan. 1937-yilda otib tashlangan.
Toʻliq maʼlumot — Tavallo
Elbek
1898 – 1939
Asl ismi Mashriq Yunusov. Sheʼrlar, bolalar uchun kitoblar va ilk oʻzbek maktab darsliklarini yozgan, birinchi oʻzbekcha shakldosh soʻzlar lugʻatini tuzgan. 1939-yilda Magadan lagerida vafot etgan.
Toʻliq maʼlumot — Elbek
Botu
1904 – 1938
Asl ismi Mahmud Hodiyev. Shoir, jurnalist, 1928-yildan esa Oʻzbekiston xalq maorif komissarining oʻrinbosari boʻlgan. 1930-yilda hibsga olingan va 1938-yilda qatagʻon qurboni sifatida halok boʻlgan.
Toʻliq maʼlumot — Botu
Usmon Nosir
1912 – 1944
Isteʼdodli lirik shoir va dramaturg, «Yurak» (1935) toʻplamining muallifi, Pushkin, Lermontov va Gyote asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1937-yilda qamoqqa olinib, 1944-yilda lagerda vafot etgan.
Toʻliq maʼlumot — Usmon Nosir