Jadidlar

Jadidchilik nima edi

Jadidchilik (arabcha jadid — “yangi”) XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Turkiston, Kavkaz, Qrim va Tatariston ziyolilari hayotida muhim oʻrin tutgan ijtimoiy-siyosiy va maʼrifiy harakat edi. U ilk bor 1880-yillarda Qrimda paydo boʻlib, 1890-yillardan Markaziy Osiyoda yoyila boshladi.

Dastlab jadidchilik madaniy harakat sifatida faoliyat koʻrsatdi. Uning vakillari taraqqiyotga, turkiy tillarni rivojlantirish va shu tillardagi adabiyotni boyitishga, dunyoviy fanlarni oʻrganishga, ilm-fan yutuqlaridan foydalanishga hamda xotin-qizlar tengligiga chaqirdi. Keyinchalik ayrim jadidlar turkiy xalqlar birligi gʻoyasini ham ilgari surdi.

Sovet davri adabiyotida jadidchilik “burjua-liberal, millatchi harakat” deb baholanib, qattiq tanqid qilindi. Faqat SSSR parchalangandan keyingina jadidchilik vakillarining nomlari qayta tiklandi.

Kelib chiqishi

Jadidchilik ilk bor 1880-yillarda Ismoil Gasprinskiy rahnamoligida qrim-tatarlar orasida paydo boʻldi. Harakat vakillari koʻpincha oʻzlarini taraqqiyparvarlar deb atagan, keyinchalik esa jadidlar nomi bilan tanilgan. Oʻsha davrning ilgʻor ziyolilari mahalliy aholining jahon taraqqiyotidan ortda qolayotganini va jamiyatni isloh qilish zarurligini anglab yetgan edi.

Mohiyatan jadidchilik siyosiy harakat edi. Uning Turkiston, Buxoro va Xivada shakllanishi va soʻnishini toʻrt davrga boʻlish mumkin: 1895–1905, 1906–1916, 1917–1920 va 1921–1929-yillar.

Birinchi davr (1895–1905)

Bu yillarda Rossiya imperiyasi Turkistonda oʻz hukmronligini mustahkamladi. Mustamlaka hokimiyati mahalliy xonlar va amirning vakolatlarini cheklab, ularni qoʻgʻirchoqqa aylantirdi, rus va Gʻarb sarmoyadorlari uchun esa qulay sharoit yaratdi: turli kompaniya va aksiyadorlik jamiyatlarining manfaatlari mahalliy aholi ehtiyojlaridan ustun qoʻyildi. Diniy eʼtiqod va urf-odatlar inobatga olinmay, ularga nisbatan hurmatsizlik kuchaydi. Tajribali qozilar oʻrniga tajribasiz amaldorlar qoʻyildi, poraxoʻrlik avj oldi, ijtimoiy adolatsizlik chuqurlashdi. Madrasa va maktablar faoliyati cheklandi, anʼanaviy joy nomlari ruscha nomlar bilan almashtirildi, hatto qozilar sud jarayonida boʻyinlariga xoch taqib yurishga majbur qilindi.

Ilgʻor ziyolilar xalqni asrlar davomidagi qoloqlikdan uygʻotish zarurligini tushunib, oʻzgarish uchun kurashni maʼrifatdan boshladi. Shunday tarixiy sharoitda jadidchilik Turkistonda rivojlanish uchun qulay zamin topdi. Jadidlar orasida yurtini farovon va mustaqil koʻrishni orzu qilgan yirik olimlar, sanoat va qishloq xoʻjaligi mutaxassislari, madaniyat arboblari bor edi. Ularning faoliyati quyidagi yoʻnalishlarga qaratildi:

• yangi usul maktablari tarmogʻini kengaytirish
• iqtidorli yoshlarni chet elga oʻqishga yuborish
• turli maʼrifiy jamiyatlar va teatr truppalarini tuzish
• gazeta va jurnallar nashr etish
• milliy demokratik davlat qurish uchun xalqning siyosiy ongini oshirish

Jadid ziyolilari bu maqsadlarga faqat kuchli siyosiy partiya tuzilgandagina erishish mumkinligini anglagan edi.

Gʻoyalari va maqsadlari

Jadidlarning asosiy gʻoyalari va maqsadlari quyidagilar edi:

• Turkistonni oʻrta asrchilik qoloqligi va diniy mutaassiblikdan xalos etish
• shariat qonunlarini qoʻllash tartibini isloh qilish
• xalq orasida maʼrifat tarqatish
• Turkistonda muxtor hukumat barpo etish uchun kurashish
• Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament joriy etish
• keyinchalik demokratik respublika hamda erkin, farovon jamiyat qurish
• barqaror milliy valyuta joriy etish va milliy armiya tuzish

Toshkent, Fargʻona, Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlarda jadidchilik ilgʻor fikrli kishilar tuzgan madaniy-maʼrifiy jamiyat va tashkilotlar orqali shakllandi.

Uch yoʻnalish

Geografik jihatdan mintaqadagi jadidchilik uch yoʻnalishga boʻlinadi — Turkiston, Buxoro va Xiva jadidchiligi; ular oʻrtasida jiddiy farqlar ham bor edi.

Turkistonda harakat asosan ziyolilarga tayangan. Ular chor mustamlakachiligiga qarshi kurashga boshchilik qilib, avval muxtoriyat, keyinchalik esa Turkistonning toʻliq mustaqilligini talab qildi.

Buxoro jadidchiligi

Buxoroda jadidchilik ancha ogʻir ijtimoiy-siyosiy sharoitda paydo boʻldi. Uning safida asosan ilgʻor ziyolilar, mullalar, mayda savdogarlar, hunarmandlar va amaldorlar bor edi; dastlab harakatning dehqonlar va askarlar orasidagi taʼsiri kuchsiz boʻlgan. Jadidlar soliqlarni kamaytirish kabi iqtisodiy va maʼmuriy islohotlarni talab qilib, avvaliga ularni amirlik doirasida amalga oshirishga harakat qildi. Buxorodagi ilk yangi usul maktabini vobkentlik dehqon Joʻraboy ochgan edi.

Ammo mutaassib ulamolar har qanday islohot va yangi gʻoyaga qarshi chiqdi. XX asr boshiga kelib Buxoro jamiyati ikki guruhga boʻlindi: Ikrom domla boshchiligidagi taraqqiyparvarlar va Mulla Abdurazzoq boshchiligidagi qadimchilar.

1908-yilda darsliklar nashr etish va kitob savdosi bilan shugʻullanadigan “Buxoroyi Sharif shirkati” tuzildi. Uning tashkilotchilari Ahmadjon Hamdiy (Abusaidov), Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev, Homidxoʻja Mehriy, Abdulvohid Burhonov, Abdulqodir Muhiddinov, Sadriddin Ayniy va Abdurahmon Saʼdiy edi.

1909-yil dekabrida jadidlar Buxoroda yashirin “Tarbiyai atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) jamiyatini tuzdi. Uning asoschilari orasida Abdulvohid Burhonov, Homidxoʻja Mehriy, Ahmadjon Hamdiy, Mukammil Burhonov va Hoji Rafe bor edi. Jamiyat “Buxoro umumiy taʼlim jamiyati” orqali Turkiston va Buxoro yoshlarini Istanbulga oʻqishga yubordi; chet elda taʼlim olish ularning dunyoqarashini tubdan oʻzgartirdi.

Jadidchilik Buxoro va Turkistonda deyarli bir vaqtda boshlangan boʻlsa-da, amirlikdagi ogʻir sharoit uning rivojini tezlashtirdi. 1910-yilga kelib Buxoro jadidlari uyushgan harakatga aylandi va “Tarbiyai atfol” jamiyati negizida siyosiy partiya tuzildi.

Xiva jadidchiligi

XX asr boshlarida Xivada jadidchilik birmuncha boshqacha sharoitda rivojlanib, ikki oqimdan iborat edi. Oʻng qanot xonlikdagi sanoat korxonalari egalari va yirik savdogarlarni birlashtirgan boʻlib, unga Asfandiyorxonning bosh vaziri Islomxoʻja boshchilik qilgan. Ular xon hokimiyatini saqlab qolgan holda erkin bozor iqtisodiyotiga yoʻl ochuvchi iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishni koʻzlagan.

Chap qanot esa mayda sarmoyadorlar, hunarmandlar va turli ijtimoiy qatlamlar vakillarini birlashtirgan, unga qozikalon Boboxun Salimov yetakchilik qilgan. Uning maqsadi yangi usul maktablari orqali xalqning siyosiy ongini oshirish edi. 1904-yilda “Xayriya jamiyati” tuzilib, uning koʻmagida 1904-yil 10-noyabrda Xivada birinchi yangi usul maktabi ochildi. Xiva jadidlari faqat maʼrifat bilan cheklanmay, xon hukmronligiga ham qarshi chiqdi. Birinchi jahon urushigacha harakatning markaziy tashkiloti va rasmiy hujjatlari boʻlmagan, biroq 1914-yil avgustiga kelib u siyosiy partiyaga aylandi.

Turkiston jadidchiligining asoschilari

Harakatning namoyandalari orasida quyidagilar bor edi:

• Samarqanddan: Mahmudxoʻja Behbudiy, Abduqodir Shukuriy va Ajziy
• Toshkentdan: Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Majid qori Qodiriy, Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev va Toshpoʻlatbek Norbotabekov
• Buxorodan: Fitrat, Fayzulla Xoʻjayev, Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev, Abdulvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy va Abdulqodir Muhiddinov
• Fargʻona vodiysidan: Obidjon Mahmudov, Hamza, Choʻlpon, Isʼhoqxon Ibrat va Muhammadsharif Soʻfizoda
• Oʻsh uyezdidan: Boltihoji Sultonov, Rahmonberdi Madazimov va Fozilbek Qosimbekov
• Xorazmdan: Polvonniyoz hoji Yusupov va Boboxun Salimov

Adabiyot va sanʼat

1904–05-yillardagi rus-yapon urushi, 1905–07-yillardagi Rossiya inqilobi, 1905–11-yillardagi Eron konstitutsiyaviy inqilobi va 1908-yilgi yosh turklar inqilobi jadidlar dunyoqarashiga katta taʼsir koʻrsatdi. Ular gazeta va jurnallar, yangi usul maktablari, kutubxonalar, qiroatxonalar va havaskor teatr truppalari atrofida birlashdi. Ularning koʻpchiligi yangi milliy adabiyotni yaratgan mashhur yozuvchi va shoirlar edi. 1910-yillarga kelib maʼrifat va ozodlik adabiyotning markaziy mavzusiga aylandi; “millat” va “vatan” kabi tushunchalar asarlarga kirib, vatanparvarlik sheʼriyatini ilhomlantirdi. Zamonaviy nasr paydo boʻldi, publitsistika gullab-yashnadi — Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori va Mirmuhsin shular jumlasidan — realistik nasr shakllandi. Shu bois mustaqillik davri oʻzbek adabiyotshunosligi bu davrni “Milliy uygʻonish davri adabiyoti” deb ataydi.

Bu uygʻonish madaniy hayotni ham qamrab oldi. Jadidlar oʻzbek xalqiga chinakam milliy teatrni olib kirdi; milliy matbaaning paydo boʻlishi kitob nashrini osonlashtirdi; Yevropa koʻp ovozli musiqasi taʼsirida ular anʼanaviy oʻzbek musiqasini isloh qilishni yoqlab chiqdi. 1919-yilda jadidlar tashabbusi bilan Toshkentning eski shahar qismida Turkiston xalq konservatoriyasining milliy boʻlimi ochildi.

Matbuot

Jadidchilik davrida oʻziga xos matbuot vujudga keldi. Toshkentda “Taraqqiy” (1905–06, muharriri Ismoil Obidiy), “Xurshid” (Munavvarqori), “Shuhrat” (1907–08, Abdulla Avloniy), “Osiyo” (Ahmadjon Bektemirov) va “Tujjor” (Saidkarimboy Saidazimboy oʻgʻli) gazetalari chiqdi; keyinroq u yerda “Sadoyi Turkiston” (Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev) ham nashr etildi. Buxoroda “Buxoroyi Sharif” (1912, Mirzo Jalol Yusufzoda) va “Turon” (Gʻiyos Maxsum Husayniy), Samarqandda “Samarqand” (1913, Mahmudxoʻja Behbudiy), Qoʻqonda esa Obidjon Mahmudov muharrirligida “Sadoyi Fargʻona” chop etildi.

Matbuot millatni uygʻotishda, mustamlakachilik zulmini fosh etishda va birlikka chaqirishda hal qiluvchi rol oʻynadi.

Ijtimoiy-siyosiy faoliyat

1906–1916-yillarda jadidchilik harakati oʻz yoʻnalishini belgilab oldi. Matbuot xalqni zamon oʻzgarishlaridan xabardor qilib, oʻzligini anglashga undadi. Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev kabi arboblar soliq, taʼlim va boshqaruvni isloh qilishni talab qildi, harakat esa milliy huquqlar va ijtimoiy taraqqiyotni taʼminlash maqsadida “Erk”, “Turon” va “Muallimlar jamiyati” kabi tashkilotlarni tuzdi.

Jadidlar “Ozodlik, tenglik va adolat” shiori ostida faoliyat yuritdi. Ular Turkiston aholisini Birinchi jahon urushi uchun mardikorlikka safarbar qilish haqidagi 1916-yilgi podsho farmoniga faol qarshi chiqdi: Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev va Mirkomilboy Mirmoʻminboyev norozilik bildirish uchun Petrogradga bordi. 1916-yil dekabrida Davlat dumasi farmonni noqonuniy deb tan oldi, mardikorlikka olish esa 1917-yilgi Fevral inqilobi bilan barham topdi.

1917-yil: muxtoriyat uchun kurash

1917-yilda jadidchilik yangi bosqichga kirdi. Fevral inqilobidan soʻng oʻzbek, tatar va qozoq ziyolilari birlikka intilib, 1917-yil 14-martda “Shoʻroi Islomiya” jamiyatini tuzdi. U xalqqa ozodlik va tenglik haqida tushuncha berish hamda Turkiston muxtoriyati uchun kurashishni maqsad qilgan. Turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasi ommalashib, oʻzbeklar, qozoqlar, qirgʻizlar, qoraqalpoqlar, boshqirdlar, tatarlar va turkmanlar uchun federativ yoki muxtor davlat tuzish masalalari muhokama qilindi.

Muxtoriyat uchun kurash kuchaygani sari Toshkentda “Shoʻroi Islomiya”, “Turon”, “Shoʻroi Ulamo” va “Ittifoqi Muslimin”, Qoʻqonda “Gʻayrat”, Buxoroda esa “Yosh buxoroliklar” kabi tashkilotlar maydonga chiqdi. Biroq siyosiy tajribaning yetishmasligi ularga pand berdi. Mustafo Choʻqay va Zaki Validiy kabi yetakchilar Petrograd hech qachon mustaqillik bermasligini tushungan boʻlsa-da, oʻz taqdirini oʻzi belgilash uchun kurashni davom ettirish maqsadida mahalliy jadidlar bilan kuchlarni birlashtirdi. 1917-yil noyabrida Qoʻqonda Turkiston Muxtoriyati eʼlon qilindi; bolsheviklar uni uch oyga yetmay qonga botirdi.

Jadidchilik harakati Markaziy Osiyoning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotini tubdan oʻzgartirdi va uning merosi bugun ham butun mintaqada seziladi.