Meʼmorchilik va shaharlar

Islomgacha boʻlgan davr

Bu zamindagi eng qadimgi odam manzilgohlari izlari paleolit davriga borib taqaladi. Eng qadimiy meʼmoriy yodgorliklar orasida Surxondaryodagi 3500 yildan ortiq tarixga ega bronza davri manzilgohlari — Sopollitepa va Jarqoʻton bor, Termiz yaqinidagi Fayoztepa va Qoratepa buddaviy monastirlari esa milodning dastlabki asrlariga oid. Ularning har biri Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining turli bosqichlaridan dalolat beradi.

Xorazmdagi Ayozqalʼa va Tuproqqalʼa kabi choʻl qalʼalari islom kelishidan ancha oldin xom gʻishtdan qanchalik salobatli inshootlar qurilganini koʻrsatadi.

Islom meʼmorchiligi

Buxoro, Samarqand va Xiva butun mintaqada islomiy oʻrta asrlar meʼmorchiligini shakllantirdi. Bu davrga oid hukmdorlar saroylari, aslzodalar qarorgohlari, bozorlar, madrasa va maqbaralar uning eng yaxshi namunalari sanaladi.

Termiz yaqinidagi IX–X asrlarga oid Qirqqiz qasri ilk oʻrta asr qishloq qoʻrgʻonining kamdan-kam saqlanib qolgan namunasidir, 900-yillar atrofida qurilgan Buxorodagi Somoniylar maqbarasi esa hamon ilk oʻrta asr gʻisht terish sanʼatining durdonasi boʻlib turibdi.

Registon

XI–XII asrlarga kelib Samarqand mintaqaning yirik shaharlaridan biri edi. Uning katta maydoni — lord Kerzon “dunyodagi eng olijanob maydon” deb atagan Registon — hamon qadimiy shaharning yuragi boʻlib qolmoqda. Maydonni uchta madrasa oʻrab turadi: Ulugʻbek (1417–1420), Sherdor (1619–1636) va Tillakori (1646–1660).

Ulugʻbek madrasasini Temurning nabirasi Mirzo Ulugʻbek qurdirgan. Uning ulkan ravoqli peshtoqi stilizatsiyalangan geometrik naqshli koshin panellar bilan qoplangan, burchaklarida baland minoralar qad koʻtargan; ichida masjid va talabalar uchun darsxonalar boʻlgan.

Sherdor va Tillakori madrasalari XVII asrda Samarqandning oʻzbek hukmdori Yalangtoʻsh Bahodir buyrugʻi bilan qurilgan. Sherdor peshtoqida odam yuzli quyosh ostida ohularni quvib ketayotgan yoʻlbarslar tasvirlangan — diniy binoda kamdan-kam uchraydigan tasviriy lavha va qudrat ramzi. Tillakori (“tilla bilan qoplangan”) maydondagi eng soʻnggi va eng katta bino: uning uzun old tomoni ansamblni yakunlaydi, burchak minoralari unga salobat bagʻishlaydi, masjidining ichi esa zar bilan bezatilgan.

Bibixonim masjidi

Oʻzbek meʼmorchiligining eng buyuk yodgorliklaridan biri — Amir Temur 1399-yilgi Hindiston yurishidan soʻng qurdira boshlagan Bibixonim masjidi. Uning bosh peshtoqi qariyb 35 metr, minoralari 50 metrga yaqin balandlikka koʻtarilgan, ulkan hovli atrofidagi ravoqli yoʻlaklar esa bir vaqtlar 400 ga yaqin kichik gumbaz bilan yopilgan edi. Aytishlaricha, uning darvozalari yetti xil metall qotishmasidan quyilgan, marmar va gʻishtdan tiklangan devorlari esa koshin hamda lojuvard-zarhal naqshlar bilan bezatilgan.

Temuriylar (XIV–XV asrlar) va Shayboniylar (XVI asr) davri aynan shunday rang-barang yechimlari — avvalo qovurgʻali feruza gumbazlari bilan mashhur; ularning eng mashhuri Samarqanddagi Temur maqbarasi — Goʻri Amir gumbazidir.

Iqlimga moslab qurilgan uylar

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida turar-joy meʼmorchiligi oddiy shaharliklar ehtiyojlariga yuz tutdi. Buxoro uyi koʻpincha koʻchaga yopiq boʻlib, shovqin va changdan panalangan, xonalari esa yozda salqin, qishda iliq boʻladigan qilib joylashtirilgan. Xivada baland ayvonlar uyni salqinlatish uchun shamolga ochiq qurilgan. Fargʻona vodiysida uylarning surilma devorlari va darchalari boʻladi, ular koʻpincha tokchalar, ganch oʻymakorligi va yogʻoch naqshlar bilan bezatiladi. Oddiyligiga qaramay, bu meʼmorchilik oqilona va shubhasiz oʻzbekona.

Ana shu fazilatlar — umrboqiy dizayn, oʻziga xos konstruksiyalar va mikroiqlimdan oqilona foydalanish — buyuk ansambllarni ham betakror qiladi: Toshkentdagi Hazrati Imom, Samarqanddagi Registon, Buxorodagi Labi hovuz va Xivadagi Ichan qalʼa.

Toshkent modernizmi

1960–1990-yillarda Toshkent va uning atrofida qurilgan oʻnta modernistik bino va shaharsozlik majmuasi 2026-yilda “Toshkent modernistik meʼmorchiligi: Markaziy Osiyoda zamonaviylik va anʼana” nomi bilan birgalikda YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi:

• Xalqlar doʻstligi saroyi
• Katta Quyosh pechi
• Chorsu bozori
• Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi
• “Kosmonavtlar” metro bekati
• Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi
• Alisher Navoiy nomidagi kinokonsert saroyi
• Davlat sirki
• “Jemchug” (“Marvarid”) turar-joy binosi
• Badiiy akademiyaning Markaziy koʻrgazmalar zali

Toʻrt shahar, toʻrt xarakter

Samarqand — salobatli va ochiq. Buxoro zichroq va qadimiyroq: Kalon minorasi 1127-yildan beri tik turadi, taxminan 900-yilga oid Somoniylar maqbarasi esa qum ostida koʻmilgani uchungina moʻgʻullardan omon qolgan. Xivaning Ichan qalʼasi — devor bilan oʻralgan ichki shahar, uni yigirma daqiqada boshdan-oyoq kezib chiqish mumkin; u 1990-yilda Oʻzbekistondagi ilk YUNESKO obyekti boʻlgan. Toshkent esa boshqacha: 1966-yilgi zilzila uni yer bilan yakson qilgan va shahar sovet modernizmining namoyishgohi sifatida qayta qurilgan, metro bekatlari yerosti saroylari kabi loyihalangan.

Toshkent

Oʻzbekiston poytaxti va eng yirik shahri — mehmonlar odatda ilk bor aynan shu yerga keladi. Toshkentda tarixiy obidalar zamonaviy dizayn bilan uygʻunlashgan: keng xiyobonlar, sovet davri binolari va islom meʼmorchiligi.

• Amir Temur xiyoboni — Amir Temurning otliq haykali oʻrnatilgan markaziy maydon
• Hazrati Imom majmuasi — shaharning maʼnaviy markazi; bu yerda dunyodagi eng qadimgi Qurʼon nusxalaridan biri — Usmon Musʼhafi saqlanadi
• Chorsu bozori — ulkan moviy gumbaz ostidagi tarixiy bozor, shaharning taʼmini his qilish uchun eng yaxshi joy

Samarqand

Markaziy Osiyoning eng qadimgi shaharlaridan biri, asrlar davomida Buyuk Ipak yoʻlining markazi; uni koʻpincha “madaniyatlar chorrahasi” deb atashadi.

• Registon maydoni — dunyodagi eng goʻzal maydonlardan birini oʻrab turgan uchta koshinli madrasa
• Shohi Zinda — qir yonbagʻri boʻylab yuqoriga koʻtariladigan koshinli maqbaralar koʻchasi
• Bibixonim masjidi — bir vaqtlar islom olamidagi eng katta masjidlardan biri

Buxoro

Oʻrta asrlar meʼmorchiligining xazinasi: eski shaharda yuzdan ortiq muhofaza ostidagi yodgorlik bor.

• Ark — Buxoro ming yildan ortiq boshqarilgan qalʼa
• Poyi Kalon — Minorai Kalon, Kalon masjidi va Mir Arab madrasasi
• Labi hovuz — keksa tut daraxtlari soya solgan, madrasa va xonaqoh bilan oʻralgan hovuz

Xiva

Butun saqlanib qolgan shahar devorlari va zich eski shahri uchun koʻpincha ochiq osmon ostidagi muzey deb ataladigan YUNESKO Butunjahon merosi obyekti.

• Ichan qalʼa — madrasa, masjid va saroylardan iborat devor bilan oʻralgan ichki shahar
• Kalta minor — Xivaning ramziga aylangan, koshin bilan qoplangan chala minora
• Koʻhna Ark — xonlarning qadimiy qarorgohi, u yerdan shahar manzarasi ochiladi

Shahrisabz

Amir Temurning tugʻilgan joyi — ulkan yodgorliklarga ega kichik shahar.

• Oqsaroy — peshtoqi bir paytlar dunyodagi eng balandlaridan boʻlgan Temur yozgi saroyining xarobalari
• Doruttilovat — Temur xonadoni vakillari qabrlari joylashgan diniy majmua
• Dorussaodat — Temur oʻgʻillari uchun qurdirgan xotira majmuasi; unda oʻziga atab tayyorlagan sagʻana ham bor

Nukus

Qoraqalpogʻiston poytaxti, avvalo sanʼat muzeyi bilan mashhur.

• Savitskiy muzeyi — “choʻldagi Luvr”; unda rus avangard sanʼatining dunyodagi eng yirik toʻplamlaridan biri saqlanadi, ularning koʻpi bir paytlar taqiqlangan edi
• Mizdahkon — shahar yaqinidagi qadimiy qabriston
• Qoraqalpogʻiston davlat muzeyi — qoraqalpoq xalqining tarixi va madaniyati

Termiz

Afgʻoniston chegarasi yaqinida: Buyuk Ipak yoʻlining sobiq kechuvi va buddizmning yirik markazi.

• Qoratepa va Fayoztepa — milodning dastlabki asrlariga oid buddaviy monastirlar
• Qirqqiz — IX–X asrlarga oid sirli toʻrtburchak qalʼa-qasr
• Al-Hakim at-Termiziy maqbarasi — buyuk soʻfiy allomalardan birining ziyoratgohi

Andijon

Fargʻona vodiysining eng yirik shahri — serqatnov va anʼanalarga sodiq.

• Bobur nomidagi xotira bogʻi — Andijonning eng mashhur farzandi, Boburiylar saltanati asoschisiga bagʻishlangan
• Jome masjidi va madrasasi — shaharning asosiy ibodatgohi, klassik Fargʻona uslubida
• Andijon bozori — hunarmandchilik mahsulotlari va noz-neʼmatlarga toʻla gavjum bozor

Qoʻqon

Uzoq vaqt Fargʻona vodiysining siyosiy va madaniy markazi hamda Qoʻqon xonligining poytaxti boʻlgan.

• Xudoyorxon oʻrdasi — soʻnggi xonlarning dabdabali koshinli saroyi
• Jome masjidi — hovlisi va oʻymakor yogʻoch ustunli ravoqlari bilan
• Norbotabiy madrasasi — shaharning eng qadimgi madrasalaridan biri