«Devonu lugʻotit turk» (1072–1074) — turkiy tillarning ilk mukammal lugʻatini tuzgan. Unda butun turkiy olamdan soʻzlar, maqollar va sheʼrlar jamlangan, shuningdek mintaqaning eng qadimgi xaritalaridan biri ham bor.
Olimga aylangan shahzoda
Mahmud ibn Husayn al-Koshgʻariy qoraxoniylar sulolasiga mansub boʻlib, Qoshgʻar atrofida ulgʻaygan. Sulolada yuz bergan notinchliklardan keyin u Bagʻdodga joylashgan; u yerda endi saljuqiy turklar hokimiyatni qoʻlga olgan va arabzabon amaldorlarga turkiy tilni tushunish zarur boʻlib qolgan edi. Asarini yozishdan oldin u yillar davomida turkiy qabilalar orasida yurib, ularning soʻzlari, qoʻshiqlari va maqollarini toʻplagan.
Butun bir olam lugʻati
1072–1074-yillarda arab tilida yozilgan «Devonu lugʻotit turk» 7 500 ga yaqin turkiy soʻzni grammatik izohlar, shevalar qiyosi, maqollar va sheʼr parchalari bilan tushuntiradi; ilk turkiy ogʻzaki adabiyotning koʻp namunalari faqat shu asar orqali bizgacha yetib kelgan. Unda, shuningdek, markazida turkiy yurtlar joylashgan dumaloq dunyo xaritasi bor — bu oʻz turidagi eng qadimgi xaritalardan biridir.
Istanbul kitob doʻkonidan topilgan asar
Lugʻat deyarli yoʻqolib ketgan edi. 1266-yilda koʻchirilgan yagona qoʻlyozma XX asr boshlarida Istanbuldagi kitob doʻkonidan topilgan; 1915–1917-yillarda nashr etilgach, u turkiy tillarni oʻrganishni butunlay oʻzgartirib yuborgan. Rivoyatlarga koʻra, Mahmud yurtiga qaytgan va Qoshgʻar yaqinidagi Opalda dafn etilgan. YuNESKO 2008-yilda uning tavalludining ming yilligini nishonlagan.
Asosiy yutuqlar
- Turkiy tillarning ilk mukammal lugʻati — «Devonu lugʻotit turk»ni (1072–1074) yozgan
- Turkiy olamning maʼlum boʻlgan eng qadimgi xaritalaridan birini chizgan
- Boshqa hech qayerda saqlanmagan maqollar, sheʼrlar va shevalar farqlarini qayd etgan