Taxminan 1070-yilda yakunlangan «Qutadgʻu bilig» («Saodatga yetaklovchi bilim») dostonining muallifi. Bu asar turkiy adabiyotning ilk yirik yodgorliklaridan biri boʻlib, adolatli boshqaruv va ezgu hayot haqida hikoya qiladi.
Bolosogʻunlik shoir
Yusuf taxminan 1019-yilda hozirgi Qirgʻizistondagi Chu vodiysida joylashgan qoraxoniylar shahri Bolosogʻunda tugʻilgan. Uning hayoti haqida dostonning oʻzi aytganidan boshqa deyarli maʼlumot yoʻq: bu arab va fors ilmini chuqur egallagan, ammo ongli ravishda oʻz turkiy tilida yozishni tanlagan inson edi. U buyuk asarini taxminan 1069–1070-yillarda Qoshgʻarda yakunlab, qoraxoniy hukmdorga taqdim etgan.
Saodatga yetaklovchi bilim
«Qutadgʻu bilig» olti mingdan ortiq baytdan iborat. Uning toʻrt qahramoni gʻoyalarni ifodalaydi: hukmdor Kuntugʻdi — adolatni, vazir Oytoʻldi — davlat va baxtni, uning oʻgʻli Oʻgdulmish — aqlni, zohid Oʻzgʻurmish esa qanoat va oxiratni. Ularning suhbatlari orqali doston hukmdor qanday boshqarishi, amaldorlar qanday yoʻl tutishi va inson qanday munosib yashashi kerakligi haqida soʻz yuritadi.
Uchta qoʻlyozma
Hukmdor asardan shunchalik mamnun boʻlganki, muallifga «Xos hojib» — ichki saroy mulozimi unvonini bergan va u shu nom bilan tarixda qolgan. Dostonning uchta qoʻlyozmasi saqlangan: biri Venada, biri Qohirada, yana biri esa Namanganda topilgan va hozir Toshkentda saqlanadi. Bugun «Qutadgʻu bilig» oʻzbek, uygʻur, qirgʻiz, qozoq va boshqa turkiy xalqlarning umumiy mumtoz merosidir.
Asosiy yutuqlar
- Turkiy adabiyotning ilk buyuk asarlaridan biri — «Qutadgʻu bilig»ni (taxminan 1069–70) yozgan
- Toʻrt ramziy qahramon suhbatlari orqali adolatli boshqaruv namunasini koʻrsatgan
- Doston uchun «Xos hojib» — saroy mulozimi unvoni bilan taqdirlangan