Hirotdagi temuriylar saroyida vazir boʻlgan; nufuzli til fors tili boʻlgan bir paytda chigʻatoy turkiysida ijod qilgan va bu tanlovini alohida kitobda asoslab bergan.
Bolalikdagi doʻstlar
Nizomiddin Alisher, Navoiy taxallusi bilan ijod qilgan, 1441-yilda Hirotda temuriylar saroyi amaldorlari oilasida tugʻilgan. Bolaligida u boʻlajak Sulton Husayn Boyqaro bilan birga taʼlim olgan va bu doʻstlik umrbod davom etgan. Notinch zamonlar uni Mashhad va Samarqandda oʻqishga majbur qilgan; 1469-yilda Husayn Boyqaro Hirot taxtini egallagach, Navoiyni xizmatga chaqirib olgan.
Turkiy tildagi «Xamsa»
Navoiy «Foniy» taxallusi bilan fors tilida ham yozgan, biroq u turkiy tilning imkoniyatlarini isbotlashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan. 1483–1485-yillarda Nizomiy va Amir Xusrav kabi fors mumtoz shoirlariga javob tariqasida besh dostondan iborat «Xamsa»ni yozgan, keyinroq esa lirik sheʼrlarini umr bosqichlari boʻyicha toʻrt devonga jamlagan. «Muhokamat ul-lugʻatayn» (1499) asarida u turkiy til boylik va nafosatda fors tilidan qolishmasligini isbotlagan.
Vazir va bunyodkor
U muhrdor va vazir lavozimlarida xizmat qilgan hamda boyligining katta qismini xalq manfaati yoʻlidagi ishlarga sarflagan: Hirotdagi «Ixlosiya» madrasasi va xonaqohi, butun mamlakat boʻylab yuzlab masjid, koʻprik, karvonsaroy va shifoxonalar. U uylanmagan va 1501-yilda Hirotda vafot etgan. Oʻzbekiston uni oʻzbek adabiyotining asoschisi sifatida ulugʻlaydi; milliy kutubxona, opera va balet teatri hamda butun bir viloyat uning nomi bilan atalgan.
Asosiy yutuqlar
- Fors klassikasiga javob boʻlgan besh dostondan iborat «Xamsa»ni yozgan
- «Muhokamat ul-lugʻatayn»da turkiy til forsiy bilan teng ekanini asoslagan
- Temuriylar mulkida masjid, madrasa, koʻprik va shifoxonalar qurdirgan