Somoniylar saroyining Buxorodagi shoiri, mumtoz fors-tojik sheʼriyatining otasi sifatida ulugʻlanadi. Ijodining faqat kichik bir qismi saqlanib qolgan, ammo uning sheʼrlari keyingi shoirlar uchun namuna boʻlgan.
Panjruddan Buxoroga
Abu Abdulloh Rudakiy taxminan 858-yilda Zarafshon vodiysining yuqori qismidagi Panjrud qishlogʻida tugʻilgan. U yoshligidanoq ovozi va chang chalishi bilan tanilgan va Somoniylar poytaxti Buxoroga chaqirilgan; bu yerda amir Nasr II uni saroy shoiri qilib tayinlagan. U juda boy boʻlgan — rivoyatlarda uning mol-mulkini tashish uchun uzun karvonlar kerak boʻlgani aytiladi.
Amirni uyga qaytargan sheʼr
U haqidagi eng mashhur rivoyat shunday: amir Hirotda shunchalik uzoq qolib ketadiki, vatanini sogʻingan saroy ahli Rudakiydan yordam soʻraydi. U «Boʻyi Joʻyi Mulyon oyad hame» — «Mulyon ariqining isi kelmoqda» deb boshlanadigan sheʼr yozib, uni chang joʻrligida kuylaydi. Aytishlaricha, amir etigini ham kiymay otiga sakrab minib, toʻgʻri Buxoroga yoʻl olgan ekan.
Bizgacha yetib kelgan meros
Rivoyatlarga koʻra, u juda koʻp sheʼr yozgan, biroq bizgacha antologiya va lugʻatlarga tarqalib ketgan mingga yaqin misragina yetib kelgan. Ular Rudakiyni Firdavsiy, Hofiz va undan keyingi barcha forsiyzabon shoirlar uchun namunaga aylantirgan ravonlik va samimiyatni koʻrsatishga yetarli. Aytishlaricha, umrining oxirida u saroyda iltifotdan qolgan; 941-yilda ona qishlogʻida vafot etgan va maqbarasi hozir ham oʻsha yerda turibdi.
Asosiy yutuqlar
- Somoniylar saroyida gʻazal, qasida va ruboiyni mumtoz fors sheʼriyati shakllari sifatida qaror toptirgan
- «Kalila va Dimna» masallarini nazmga solgan
- Oʻzbekiston, Tojikiston va Eronda fors tilining ilk buyuk shoiri sifatida ulugʻlanadi