Samarqandlik ilohiyotchi, sunniy aqidadagi moturidiya maktabining asoschisi; bu taʼlimot vahiyni aql bilan uygʻun holda tushunadi. U bugun ham Markaziy Osiyo, Turkiya va Janubiy Osiyoda keng tarqalgan.
Samarqand ilohiyotchisi
Abu Mansur Muhammad al-Moturidiy IX asrning ikkinchi yarmida Samarqandning Moturid mahallasida tugʻilgan va butun umrini shu shaharda, hanafiy olimlar orasida dars berib oʻtkazgan. Somoniylar davridagi Samarqand musulmon, nasroniy, moniylik va zardushtiylik gʻoyalari toʻqnashgan joy edi, shuning uchun bu yerdagi ilohiyot xayoliy emas, haqiqiy muxoliflarga javob berishi kerak edi.
Aql va vahiy
Al-Moturidiy «Kitob at-tavhid»da inson aqli vahiydan oldin ham Allohning borligini, yaxshilik va yomonlikning haqiqiy ekanini bila oladi, vahiy esa aql boshlagan ishni kamoliga yetkazadi, deb taʼkidlagan. Qatʼiy zohiriylar va ratsionalist muʼtaziliylar oʻrtasidagi bu mavqe moturidiya maktabiga aylangan va u ashʼariya bilan birga sunniy aqidaning asosiy oqimini tashkil etadi.
Uzoqlarga tarqalgan maktab
Hanafiy olimlar tomonidan gʻarbga olib borilgan moturidiya taʼlimoti Usmonli imperiyasining rasmiy aqidasiga aylangan va bugun Turkiya, Markaziy Osiyo, Bolqon va Janubiy Osiyoda keng tarqalgan. Al-Moturidiy 944-yilda vafot etib, Samarqanddagi Chokardiza qabristoniga dafn etilgan; hozir u yerda uning xotirasiga yodgorlik majmuasi barpo etilgan.
Asosiy yutuqlar
- Sunniy aqidaning ikki asosiy yoʻnalishidan biri — moturidiya maktabiga asos solgan
- Iymonni aql orqali asoslab beruvchi «Kitob at-tavhid»ni yozgan
- Markaziy Osiyoda yaratilgan ilk yirik tafsirlardan biri — «Taʼvilot al-Qurʼon»ni yozgan