1862-yilda Namangan yaqinidagi Toʻraqoʻrgʻonda tugʻilgan Ibrat Qoʻqonda tahsil olib, oʻz davri uchun gʻayrioddiy darajada koʻp sayohat qildi — Arabiston, Hindiston va Xitoy orqali — yoʻlda bir necha til oʻrgandi. Qaytib usuli jadid maktabini ochdi va 1900-yillar boshida Fargʻona vodiysidagi ilk bosmaxonalardan biri — «Matbaai Ishoqiya»ga asos soldi. Til, tarix va madaniyat haqida asarlar, jumladan olti tilli lugʻat yozdi hamda qozi vazifasini bajardi. Qatagʻon yillarida hibsga olinib, 1937-yilda vafot etdi.
Vodiyni oʻqishli qilgan bosmaxona
Islohot harakatlariga qogʻoz kerak. Ibratgacha Fargʻona vodiysida kitob qoʻlda koʻchirilardi yoki qimmatga keltirilardi — bu yangi darslik narsa emas, gʻoya boʻlib qolishini anglatardi. «Matbaai Ishoqiya» hisob-kitobni oʻzgartirdi: maktablarni taʼminlash, risolalar ustida bahslashish mumkin boʻldi, dushanba kuni yozilgan sheʼr juma kuni boshqa shaharda oʻqilardi. U oʻz asarlarini ham, boshqalarnikini ham chop etdi; bosmaxona vodiydagi jadid dasturiga u ochgan har qanday maktabdan kam xizmat qilmadi.
Olti til, bitta daʼvo
Ibratning lugʻati — arab, fors, turkiy, rus, hind va ingliz tillarini qamrab olgan — maʼlumotnomaga oʻxshaydi, ammo manifest kabi ishlaydi. Uning asosidagi fikr shu: Turkiston kelajagi dunyoni vositachilar orqali emas, bevosita oʻqiy olishga bogʻliq; savdogar ham, talaba ham, qozi ham kerakli soʻzga oʻzi yeta olishi kerak. Uning sayohatnomalari xuddi shu daʼvoni hikoya shaklida olib yurdi: u Bombey va Kantonni koʻrgan edi va oʻquvchilari dunyo vodiy taxmin qilganidan kattaroq va gʻalatiroq ekanini anglashini istardi.
Asosiy yutuqlar
- Fargʻona vodiysidagi ilk bosmaxonalardan biri — «Matbaai Ishoqiya»ga asos soldi
- Olti tilli lugʻat tuzdi — arab, fors, turkiy, rus, hind va ingliz tillarida
- Arabiston, Hindiston va Xitoyni kezib, koʻrganlarini yurtdoshlari uchun yozib qoldirdi